Xklassieker@klassiekegedichten.netX (de letters X uit dit adres verwijderen!)

Magnetic resonance imaging scanner

Floor Buschenhenke (1978)

De bundel Eiland op sterk water van Floor Buschenhenke kwam pas een half jaar geleden uit, en toch is het gedicht 'Magnetic resonance imaging scanner' nu al een klassieker. Buschenhenke won er in 2006 de VU Podium Poëzieprijs mee, de prijs voor de enige wedstrijd die wetenschap en poëzie met elkaar in verband brengt. Geen wonder dat Buschenhenke deelnam én won, want deze dichteres doet niets liever dan zich met grote originaliteit in dit gebied bewegen. Zo verbindt zij bijvoorbeeld in het gedicht 'Hemelkaart' de moedervlekken op het lijf van een geliefd persoon met het verschijnsel dat wie naar de sterrenhemel kijkt, in feite een blik werpt op een ver verleden. In de vraag 'wanneer zal ik je zien zoals je vandaag was?', komen dan drie verschillende tijdlagen samen.

Eiland op sterk water bevat in de afdeling 'Ik wieg je met 500 meter per seconde' een aantal gedichten over meetinstrumenten, zoals een personenweegschaal, een barometer en het Global Positioning System. Ook het gedicht over de MRI-scanner staat in deze sectie.
Bij de bespreking ervan zal ik proberen alle betekenislagen mee te nemen. Met nadruk zeg ik proberen, omdat het een zeer gelaagd gedicht is en er altijd weer een betekenis of wending opduikt, die bij eerdere lezing niet opviel. Dat is meteen de kracht van het werk van deze dichteres. Het is geen poëzie die je na een keer lezen weglegt met de gedachte: 'zo dat was het. Ik snap het helemaal.' Integendeel. Buschenhenke is iemand met een vergaande nieuwsgierigheid, die achter elke geopende deur nieuwe deuren vindt, en daarna nog steeds vragen stelt. In haar gedichten neemt ze haar lezers mee op ontdekkingsreis.

LIFT
Het gedicht bestaat uit vier strofen, verdeeld over drie genummerde onderdelen. Het leest als een lift. De drie onderdelen tellen terug, van 2 naar 0, alsof je al lezend afdaalt van de tweede verdieping naar de begane grond. Of ga je juist omhoog, van een ondergrondse laag naar de oppervlakte? Daar begint het uitwaaieren van de mogelijkheden al.

De eerste strofe, met het nummer 2, beschrijft een beeld dat gemaakt is met behulp van de MRI- scanner, een plaatje van de hersenen. Actieve gebieden in de hersenen zijn op het plaatje rood, of fel oranje. Dit wordt beschreven door iemand die uitlegt wat er te zien is, als een reisgids: 'En dan ziet u hier heel mooi ...' Dat 'heel mooi' geeft de verwondering weer, de wetenschappelijke opwinding over wat je met een meetinstrument zichtbaar kan maken. De vraag is wel, of het voor de persoon wiens hersenen gescand worden, 'mooi' is, dat er activiteit meetbaar is in het betreffende hersengebied. Hier is zelfs sprake van activiteiten in meer dan een hersengebied. De persoon die dit beschrijft zal wel een medicus zijn, of een wetenschapper.

BOSBRAND
Er is bij de onderzochte dus activiteit in verschillende gebieden van de hersenen. Het donkerrood en fel oranje slaan als een bosbrand om zich heen. Opwinding, paniek? Mooi, een goed teken? Of juist alarmerend? De rode haan kraait, werd vroeger gezegd bij een bosbrand. Hier suggereert Buschenhenke dus geraffineerd een panieksituatie, maar laat zij het aan de lezer over of dat echt aan de orde is. De beelden zijn in ieder geval wel alarmerend: dieren die voor een bosbrand vluchten, de schrille wanhoop (het krijsen) van vogels, de stank van verbrande dierenvachten. Grote angst en paniek! Krijgt de onderzochte persoon slecht nieuws? Of moet hij in het kader van het onderzoek naar verontrustende beelden kijken, waardoor de activiteit in bepaalde delen van de hersenen toeneemt? Slaan hem de schrik en paniek om het hart? Of is hier slechts sprake van een simpele associatie met de beelden op het scherm? Al deze mogelijkheden blijven open.

We komen aan op verdieping - of laag - nummer 1. Dit deel van het gedicht bestaat uit twee strofen. In de eerste wordt het liggen in de MRI-scanner beschreven. Bewegen mag niet, en kan ook nauwelijks. Er is geen ruimte om je armen te spreiden, zoals bij het maken van sneeuwengelen. Dat is een kinderspel: in de sneeuw gaan liggen en je armen op en neer bewegen. Als je daarna opstaat, ziet de afdruk in de sneeuw eruit als een engel, een mensfiguur met vleugels. Die beweging kun je dus niet maken in de buis van een MRI-scanner. Het is geen spel, maar bloedserieus. Bewegingloos lig je daar met je armen langs je lichaam. Door bewegingen zou de scan mislukken. Ook van binnen ben je onbewogen, kalm, tot aan de witregel.

OPDRACHTEN
Dan komen er zwarte letters. Na de witregel natuurlijk, maar ook bij het hersenonderzoek. Vaak worden aan de proefpersoon cognitieve taken gegeven, denkopdrachten, waarbij dan geregistreerd wordt welke delen van de hersenen actief zijn tijdens het uitvoeren ervan. Het kunnen taalopdrachten zijn, logica of rekensommen, maar ook opdrachten die een meer emotionele lading hebben. In dit geval gaat het om zwarte letters op papier, of op een beeldscherm. Door op een knop te drukken moet de onderzochte aangeven welk woord niet in het rijtje 'sterft, smeekt, stijgt, stevent' past. Hier wordt meteen het vormaspect alliteratie in het gedicht gebracht. Het woord 'smeekt' wijkt af van de andere woorden in het rijtje. Maar het is niet te missen dat de woorden 'sterft' en 'smeekt' ook een emotionele lading hebben. Heeft de onderzochte een bedreigende tumor of een andere hersenziekte waaraan hij zal sterven? Smeekt hij om genezing? Geraffineerd, Buschenhenke, zeer geraffineerd! Het volgende rijtje woorden begint ook met 'st-'. In dit geval zijn het bijvoeglijke naamwoorden: 'stout, stevig, stoer', met 'slim' als vreemde eend in de bijt. Allemaal woorden die doen denken aan moed en vindingrijkheid. Welke hersengebieden zouden bij deze taak oplichten? Wordt hier ook nog eens verwezen naar de moed om door te gaan, naar overlevingskracht en levenslust? Het zou zo maar kunnen, zeker in het geval van een gevaarlijke ziekte.

Er volgen nog een logische opdracht en een (foute) rekensom. En de aansporing om zo snel mogelijk te reageren. Knopjes indrukken is de manier om antwoorden te kiezen. En om de lift naar een andere verdieping te sturen. Druk op de 0. De aansporing 'probeer zo snel mogelijk' kan ook slaan op terugtellen van een hoog getal naar een lager, bijvoorbeeld van 183 naar beneden, met 7 tegelijk. Een cognitieve taak die concentratie vraagt. In het gedicht wordt teruggeteld van 2 naar 0. En de overgang naar de volgende strofe is ook te lezen als: ' Druk op de 0'.

HOOFDINGANG
We zijn aangekomen bij de laatste strofe, de 'nulde' verdieping, ofwel de begane grond. Een droge beschrijving van de route naar het onderzoeksinstituut, of ziekenhuis. 'Tweede afslag links', 'parkeerplaats', 'hoofdingang' en 'rechterkant'. Maar ook achter deze droge woorden – het zou zelfs een readymade kunnen zijn, de routebeschrijving uit de folder van het instituut voor hersenonderzoek – vermoed ik andere betekenissen. 'Links' en 'rechterkant' moeten wel verwijzen naar de beide hersenhelften, die allebei functioneel hun eigen specialismen hebben. In de linkerhersenhelft wordt bij de meeste mensen bijvoorbeeld een aantal taalfuncties aangestuurd, zoals spraak. Motorische functies, zoals iets vastpakken of aanwijzen worden doorgaans vanuit de rechterhersenhelft aangestuurd. Dergelijke activiteiten zijn prachtig zichtbaar te maken met behulp van een MRI-scanner.

Nog sterker is het gebruik van het woord hoofdingang: niet alleen de ingang tot het instituut voor hersenonderzoek, maar ook de 'ingang' tot een hoofd. Met de scannner wordt immers in het hoofd van een mens gekeken, zonder dat er in gesneden of geboord hoeft te worden. Een machtig instrument!

Inmiddels is het duidelijk dat het hele gedicht een achterstevoren afgespeelde film is. Vooruitgedraaid zie je iemand aankomen bij het instituut, routebeschrijving in de hand, waarna die persoon zich meldt voor een MRI-scan en in de witte tunnel plaatsneemt. Daar blijft hij doodstil liggen, krijgt een paar taken, die hij uitvoert terwijl er een of meer plaatjes van zijn hersenen worden gemaakt. Uiteindelijk legt de onderzoeker hem uit, wat er allemaal op dat plaatje te zien is. Of dat gunstig of ongunstig is, blijft in het midden, maar aan de hand van de vergelijking met een bosbrand wordt wel een panieksituatie gesuggereerd.

Zelden krijg ik gedichten onder ogen die zo knap zijn opgebouwd en zoveel hoofd- en zijingangen bieden. En wie weet, wat voor subtiele verwijzingen ik nog gemist heb. Misschien kunnen de lezers er meer ontdekken?

*****

Het thema van de VU Poëzieprijs 2006 was Hart & Ziel. Het gedicht van Floor Buschenhenke werd gekozen uit circa 900 gedichten, ingestuurd door ongeveer 300 dichters. De beste inzendingen werden gebundeld in de bloemlezing Tegen beter weten 7. Zie verder Atlas en Meander.
Klik hier voor een afbeelding van een MRI-scanner, en hier voor een animatie van een MRI-scan.

Steun Meander en Meander Klassiekers en word ook donateur.

Eerder verschenen:

1M. Vasalis - Aan een boom in het Vondelpark 2J.P. Rawie - Interieur 3Jan Kal - Mont Ventoux 4Jan Emmens - Voor de kade 5M. Vasalis - Streng en aanbiddend 6Simon Vinkenoog - Ver als de horizon ben je 7Gerrit Achterberg - Dryade 8Gerard Reve - Wiegelied 9Paul van Ostaijen - Melopee 10Hanny Michaelis - Het kind 11J.C. Bloem - De nachtegalen 12Gerrit Achterberg - Verzoendag 13Hans Warren - Bekentenis 14E. du Perron - Het kind dat wij waren 15P.C. Boutens - De maan is al boven de seringen 16H. Roland Holst - "Ook ik ben omstreeks 't midden mijner dagen 17H. Roland Holst - De zachte krachten 18W. Elsschot - Bij het doodsbed van een kind 19J.H. Leopold - Staren door het raam 20Han G. Hoekstra - De ceder 21Paul Rodenko - Het beeld 22Anna Blaman - De Spin 23Martinus Nijhoff - Moeder 24Martinus Nijhoff - Impasse 25Rutger Kopland - Die Kunst der Fuge 26Rutger Kopland - Al die mooie beloften 27Ad Zuiderent - Tuinpad 28Jan Hanlo - Oote 29Ida Gerhardt - Alpha en Omega 30Ed Leeflang - De vader van de baby Constantijn, wat hem 31Jacques Hamelink - Grijsaard 32Ed Leeflang - Hoor Prediker. Over de dommen en gevatten 33Ed. Hoornik - Te Middelharnis is een kind verdronken 34Ed. Hoornik - Overgang 35Willem van Toorn - Een kraai bij Siena 36Jan Kuijper - Statica 37Lucebert - vrede 38Lucebert - gedicht 39Hans Andreus - Voor de lieve lezer 40Anthonie Donker - Achterbalcon 41Gerrit Kouwenaar - men moet 42Anneke Brassinga - Roeping 43Jan Arends - drie gedichten 44Jan Eijkelboom - 21 november 1981 45Ria Borkent - Sieraad 46Simon Vestdijk - Het kind 47Jac. van Hattum - Visvangst 48Simon Vestdijk - De overlevende 49Rutger Kopland - Soms bij het zien, bij het zien van een rij 50Leo Vroman - Een boot 51W.F. Hermans - Bewaakte overweg 52H. Marsman - 'Paradise regained' 53Anna Enquist - Typologie van de drenkeling 54Willem Jan Otten - Op zaal 55Hester Knibbe - Vannacht 56J. Slauerhoff - De ontdekker 57J.A. dèr Mouw - 'K BEN Brahman, maar we zitten zonder meid. 58J.A. dèr Mouw - LANG rolt, een bol van klank, de klank van 't schot, 59J.H. Leopold - Regen 60Jan G. Elburg - gelovig soms 61J.C. Bloem - Insomnia 62J.H. Leopold - Saadi 63Anton Korteweg - Wij samen 64Frederik van Eeden - De Waterlelie 65Leo Vroman - Nacht 66Hans Andreus - Laatste gedicht 67Geerten Gossaert - Het brandende wrak 68Gerrit Komrij - Een gedicht 69Gerrit Achterberg - Fotografie 70Patty Scholten - De olifant 71Leo Vroman - Voor wie dit leest 72Neeltje Maria Min - Mijn moeder is mijn naam vergeten 73Eva Gerlach - Lievelingsdieren 74Gerrit Krol - Roodborstje 75Ida Gerhardt - Christus als hovenier 76Co Woudsma - Thuis 77Herman Gorter - Zie je ik hou van je 78Judith Herzberg - Een kinderspiegel 79Harmen Wind - Remedie 80Marijke Hanegraaf - Stokgooier en lezer 81M. Vasalis - De idioot in het bad 82Anneke Reitsma - Schaapscheerderskou 83A. Roland Holst - De ploeger 84Hein Walter - Hestia 85Paul van Ostaijen - Het dorp 86Herman de Coninck - Voor mekaar 87Hans Andreus - Liggen in de zon 88Paul Marijnis - Bij een boeket 89Lloyd Haft - Naar Psalm 1 90Chrétien Breukers - Een bericht 91Gerrit Kouwenaar - zo helder is het werkelijk zelden 92Leo Herberghs - Psalm 23 93Harry Mulisch - Dat komt gewoon doordat zijn vader eens 94Esther Jansma - Raam in de lucht 95Leo Vroman - Jeldican en het woord 96Marc Tritsmans - Vermeer 97Gust Gils - een minnend paar 98Hans Faverey - Ik sla een hoek om. 99J. Slauerhoff - Dit eiland 100Hans Kloos - Panta rhei 101Anna Enquist - Ineens 102Constantijn Huygens - Op het overlijden van Tesselschades oudste dochter... 103Guillaume van der Graft - Brood op de wereld 104H.A. Gomperts - Côte d'Azur 105C.O. Jellema - Aurora borealis 106Rutger Kopland - Enkele andere overwegingen 107Miriam Van hee - reeën 108J. Slauerhoff - Brieven op zee 109Bernd G. Bevers - Het wonder 110Marjoleine de Vos - Het leven in juni 111Guillaume van der Graft - Vogels en vissen 112Gabriël Smit - Omdat wij zijn 113Gerrit Achterberg - Code 114Tonnus Oosterhoff - De moy je m’épouvante 115Patrick Lateur - Mirjam 116Ankie Peypers - Een jonger vrouw 117M. Vasalis - Cannes 118J. Slauerhoff - De Zonnesteek 119Hans Andreus - Mol 120Kester Freriks - Sprookje 121Hester Knibbe - Psalm 4631 122Simon Vestdijk - Zelfkant 123Martinus Nijhoff - De moeder de vrouw 124Michaël Zeeman - Halverwege, de liefde 125Geert van Istendael - Spade 126Martinus Nijhoff - Verwachtingen en haren eenmaal grijs 127Mustafa Stitou - Het onderliggende het zich tonende 128Ellen Warmond - Changement de décor 129Paul van Ostaijen - Avondgeluiden 130Mark Boog - Geluk 131Jane Leusink - Geen spaak

Verdere verspreiding van afleveringen van de Klassiekers is alleen toegestaan met voorafgaande en uitdrukkelijke toestemming van de auteur(s).

Abonnement nemen of opzeggen? Ga naar aanmelden klassiekers of naar afmelden klassiekers. Adres wijzigen? Eerst afmelden, daarna weer opnieuw aanmelden.